Voorwoord

Het Europees Instituut voor de Gezondheid van de Vrouw verdient veel lof voor de publicatie van Vrouwen in Europa - Naar Gezond Ouder Worden: Een Rapport over de Gezondheidstoestand van Vrouwen van Middelbare Leeftijd en Ouder. Deze publicatie volgt vlak op het rapport van de Europese Commissie over de demografische situatie in de Europese Unie.

Dit rapport vervult een belangrijke functie. De demografische tendensen in Europa wijzen op een vergrijzende bevolking, vooral met betrekking tot vrouwen. Het aantal mensen ouder dan 60 jaar zal stijgen van iets meer dan 76 miljoen in 1995 tot een geschat aantal van bijna 114 miljoen in 2025. In dezelfde periode zal het aantal mensen jonger dan 20 afnemen met 11%. Deze tendensen hebben belangrijke implicaties, niet alleen voor de kosten van de gezondheidszorg, maar ook voor de faciliteiten en diensten die in de toekomst nodig zullen zijn. Het Europees Instituut voor de Gezondheid van de Vrouw wijst er terecht op dat planning resulteert in inspanningen die de negatieve gevolgen voor vrouwen kunnen minimaliseren. Ik ben er echter van overtuigd dat dit rapport, hoewel het vooral gericht is op oudere vrouwen, lessen bevat voor iedereen, jong en oud, mannen en vrouwen, medewerkers in de gezondheidszorg en patiënten. Wij moeten nu reeds aandacht gaan besteden aan de punten die het oproept.

Deze punten zijn, onder andere, een grote nadruk op de behoefte aan de promotie van gezondheid en voorlichtingsmaatregelen. Ik ben het hier volkomen mee eens. Het is namelijk een feit dat de meeste belangrijke ziekten en aandoeningen waaraan Europeanen kunnen lijden, zijn gerelateerd aan levenswijze. Maatregelen om de inwoners te onderwijzen over het vermijden van risico's, over een beter dieet, en over de voordelen van lichamelijke en geestelijke gezondheid, kunnen een grote rol spelen in de verbetering van de levensverwachting en de kwaliteit van het leven. Verder zijn deze maatregelen vaak makkelijker uit te voeren en goedkoper dan de dure en ingrijpende medische behandelingen. Het is dan misschien een cliché, maar in dit opzicht is voorkomen echt veel beter dan genezen.

In elk van de vier gebieden in de gezondheidszorg, die worden besproken in dit rapport, te weten: hart- en vaatziekten, kanker, osteoporose en depressie, kunnen de promotie van gezondheid en preventie een belangrijke functie hebben in het verminderen van de gevolgen. Oudere vrouwen doen er goed aan de bevindingen van dit onderzoek op deze gebieden te lezen. Zij kunnen tevens deze lessen doorgeven aan een breder publiek, inclusief hun kinderen en anderen voor wie zij verantwoordelijk zijn.

Ik hoop dat dit rapport een wijd verspreidingsgebied krijgt. Het verdient om door zoveel mogelijk mensen te worden gelezen en dan vooral door vrouwen. De Europese Commissie erkent dat de behoeften van vrouwen betreffende de gezondheidszorg speciale aandacht verdienen. Om die reden zal het te publiceren rapport over De Gezondheidstoestand in de Europese Unie een apart hoofdstuk aan dit onderwerp wijden.

Padraig Flynn
Lid van de Europese Commissie

Samenvatting

Europa heeft relatief gezien het grootste aantal oudere vrouwen ter wereld. In 2010 zal één op de vier vrouwen ouder dan 60 zijn. Naarmate de levensverwachting stijgt, zullen de Europese vrouwen van middelbare leeftijd en ouder steeds vaker worden geconfronteerd met dreigende financiële en sociale crises, indien nu niets wordt gedaan.

Vrouwen leven langer, maar die extra jaren gaan vaak gepaard met chronische aandoeningen, invaliditeit en problemen met onafhankelijk functioneren.

Afhankelijkheid heeft lichamelijke, economische, psychologische en sociale dimensies, die niet alleen een belasting zijn voor de gezondheidszorg en sociale diensten, maar die tevens een zeer negatieve invloed hebben op de kwaliteit van het leven van de vrouwen. Veel vrouwen zijn onbezoldigde verzorgers, die verantwoordelijk zijn voor hun partner en ouder wordende ouders. Wanneer een oudere vrouw een verslechterde gezondheid heeft, lijdt de hele familie daar onder.

Financieel gezien, kan men stellen dat de inkomsten en spaargelden van vrouwen lager zijn dan die van mannen, en dat ze minder vaak een volledig pensioen genieten, waardoor een deel van de last naar de staat wordt verplaatst.

Tegelijkertijd is het deel van de actieve beroepsbevolking van Europa, dat de stijgende kosten van de gezondheidszorg en sociale voorzieningen moeten dragen, een krimpend deel van de bevolking als geheel.

Het rapport bespreekt vier belangrijke gezondheidsproblemen, namelijk hart- en vaatziekten, kanker, osteoporose en depressie, die een zeer grote invloed op vrouwen hebben tijdens en na de middelbare leeftijd. Verder biedt dit rapport suggesties voor een actieprogramma om iets aan ieder van deze gebieden te doen.

Tezamen illustreren deze vier types aandoeningen een breed spectrum van punten in de vrouwelijke gezondheidszorg: de rol van herkenning, vroege ontdekking en behandeling van sommige aandoeningen, de noodzaak voor onderzoek op andere gebieden, en het belang van aanpassingen in de levenswijze voor alle gebieden.

Ziekte en invaliditeit horen niet onvermijdelijk bij ouder worden. De uitdaging waar de Europese Unie nu voor staat, is meer lidstaten te helpen met de uitbreiding van de mogelijkheid voor gezond ouder worden, vooral door een diagnose van de aandoening in een vroeg stadium, wanneer die beter behandeld kan worden.

Hart- en vaatziekten

Traditioneel worden deze aandoeningen vooral beschouwd als 'mannelijk'. Toch zijn hart- en vaatziekten de belangrijkste doodsoorzaak voor Europese vrouwen. Daarnaast is het een belangrijke oorzaak van ernstige ziekte en invaliditeit.

De meeste onderzoeken waren gericht op mannen, waardoor er nu een gebrek aan informatie bestaat over hoe preventie voor en behandeling van vrouwen zou kunnen verschillen.

Ondanks alles wat er bekend is over risicofactoren voor hart- en vaatziekten, zoals het cholesterolgehalte en te hoge bloeddruk, behandelen veel artsen vrouwen minder intensief dan mannelijke patiënten.

Het voorstaan van veranderingen in de levenswijze en de beste toepassing van medische behandeling om risicofactoren bij vrouwen te beheersen, zou veel effectiever zijn indien het een gezamenlijke inspanning werd op het niveau van de Europese Unie.

Vrouwen van middelbare leeftijd moeten het risico van hart- en vaatziekten ernstig nemen en zij moeten erop staan dat hun artsen dit ook doen.

Kanker

Het sterftecijfer voor kanker in de Europese Unie is sterk gestegen. Dit is voor een groot deel te wijten aan de vergrijzing van de bevolking. Kanker is verantwoordelijk voor een vierde van alle sterfgevallen in de Europese Unie, en is de op één na belangrijkste doodsoorzaak bij oudere vrouwen, na hart- en vaatziekten.

Kanker van de eileiders blijft vaak onontdekt totdat het te laat is om nog genezen te kunnen worden. Op dit moment bestaat er geen effectieve methode voor preventie, of voor vroegtijdige onderkenning.

Sterfte en ziekte als gevolg van baarmoederhalskanker zijn sterk afgenomen in landen met goed georganiseerde bevolkingsonderzoeken en behandelingsprogramma's. Zij illustreren de effectiviteit van preventieve maatregelen in de gezondheidszorg bij het verloop van een potentieel dodelijke aandoening.

Borstkanker komt veel vaker voor bij ouderen. Er bestaat geen preventie en er is geen garantie voor genezing, tenzij de ziekte vroeg wordt onderkend. De overlevingskansen kunnen aanzienlijk stijgen wanneer borstkanker vroegtijdig wordt ontdekt en behandeld. Algemene voorlichting en bevolkingsonderzoeken voor vrouwen ouder dan 50 zijn dus van het allergrootste belang.

Vroeger kwam longkanker veel vaker voor bij mannen. Tegenwoordig is het op vijf na de belangrijkste doodsoorzaak ter wereld voor vrouwen. Longkanker kan in een vroeg stadium bijna niet worden ontdekt, maar is wel grotendeels te voorkomen. Door vrouwen te overtuigen om te stoppen met roken, of beter nog, er nooit aan te beginnen, zouden de lidstaten duizenden levens kunnen redden en het aantal gevallen, de ernst en de kosten van met roken in verband gebrachte aandoeningen sterk kunnen terugdringen.

Een gezamenlijke inspanning op Europees niveau zou ervoor zorgen dat de preventie, de bevolkingsonderzoeken en de zorg voldoen aan de kwaliteitsstandaards van het programma "Europa tegen Kanker", en dat het verzamelen van informatie van land tot land op soortgelijke wijze zou worden uitgevoerd.

Osteoporose

Onderzoekers zijn veel te weten gekomen over de oorzaken, de preventie en de beheersing van osteoporose in de afgelopen tien jaar. Deze onderliggende botaandoening is verantwoordelijk voor veel van de breuken in heupen, polsen en ruggenwervels bij oudere vrouwen. Osteoporose is vooral een ernstig probleem voor de vergrijzende Europese bevolking.

Blanke vrouwen van over de 50 hebben een kans van 30-40% op fracturen door osteoporose. Dit risico wordt 20 maal zo groot in de leeftijd tussen 60 en 90. Deze breuken zijn pijnlijk, brengen verminderde validiteit en zijn duur, zowel in termen van de kwaliteit van het leven als in economische termen. Vele patiënten met een heupfractuur genezen nooit helemaal, of zijn blijvend verminderd valide.

Hoewel osteoporose de meest voorkomende metabolische botaandoening is en ondanks het feit dat het een belangrijke oorzaak van ziekte en invaliditeit is, zijn vrouwen en de verschaffers van gezondheidszorg onvoldoende op de hoogte van de genetische, etnische, hormonale en medische factoren en factoren van levenswijze die een rol spelen in de ontwikkeling van osteoporose.

In veel gevallen kan osteoporose worden voorkomen, of kunnen de gevolgen worden verminderd. Er zijn vele opties met betrekking tot de diagnose en de behandeling, maar die worden allemaal onvoldoende toegepast. De oorzaak hiervan kan liggen bij het feit dat huisartsen zich onvoldoende bewust zijn van de aandoening om hun patiënten door te verwijzen voor een scan of een ander onderzoek. Het is ook mogelijk dat scans en de behandeling niet zijn opgenomen in de ziektekostenverzekeringen.

Vrouwen van middelbare leeftijd, en dan vooral diegenen die in de overgang zijn, hun artsen en degenen die het beleid opstellen, moeten worden voorgelicht over osteoporose en de implicaties daarvan. Ze moeten de risico's, de verbreidheid en de kosten van osteoporose en de fracturen die aan osteoporose verbonden zijn leren begrijpen. Ze moeten leren wat er kan worden gedaan om de aandoening te voorkomen en goed geonformeerd worden over de mogelijkheden voor behandeling. Daarnaast moeten ze medische en sociale ondersteuning bieden voor diegenen die het slachtoffer zijn geworden van deze aandoening.

Depressie

Het conventionele stereotype, dat depressie een normaal onderdeel is van het ouder worden, is even funest als hardnekkig. Depressies kunnen vaak worden behandeld of beheerst.

Depressie heeft een grote invloed op de levensstandaard met betrekking tot gezondheid, en zorgt voor een hoog niveau van verminderde validiteit en ziekte.

Depressie komt tweemaal zo vaak voor bij vrouwen als bij mannen. Vrouwen zijn gevoeliger om vele redenen - een mengsel van lichamelijke aandoeningen, psycho-sociale factoren, zowel psychologisch als extern, en in sommige gevallen genetische aanleg. Zelfmoord komt tweemaal zo vaak voor bij ouderen dan bij jonge volwassenen.

Depressies, die niet worden behandeld, of die ten onrechte worden behandeld met kalmeringsmiddelen die vrouwen eerder versuffen dan hen helpen bij het herstel van deze ziekte, vormen een enorme belasting voor vrouwen, hun families en de samenleving als geheel. Uiteindelijk wordt depressie ook een belasting voor de gezondheidszorg en de sociale diensten omdat vrouwen constant hulp zoeken voor lichamelijke klachten, die onderliggende psychologische oorzaken hebben.

Artsen moeten leren de symptomen van depressie te onderkennen, die vervolgens openlijk met de patiënt te bespreken en dan een geschikte behandeling instellen. Geestelijke en lichamelijke gezondheid zijn nauw met elkaar verweven. Een beleid voor de gezondheidszorg kan nooit volledig zijn als dit beleid niet de zorg voor beide aspecten omvat.

Aanbevelingen

Het Europees Instituut voor de Gezondheid van de Vrouw dringt er bij de Europese Unie en de lidstaten op aan om:

Op tijd gebaseerde, haalbare doelen te stellen om het aantal gevallen en de ernst van hart- en vaatziekten, kanker, osteoporose en depressie in iedere lidstaat terug te dringen.

Op Europees en landelijk niveau een beleid voor de gezondheidszorg te ontwikkelen, dat zich ook op de onderliggende oorzaken richt.

Een beleid voor de gezondheidszorg te promoten in geheel Europa, dat oudere vrouwen in staat stelt om een betere levensstandaard te houden en om onafhankelijk te blijven.

Effectievere voorlichting en promoties van programma's in de gezondheidszorg te ontwikkelen, die vrouwen motiveren en hen in staat stellen gezonder te leven.

Samenwerkend, internationaal onderzoek naar ziekten bij vrouwen te ondersteunen.

De verschaffers van gezondheidszorg voor te lichten, zodat zij mannen en vrouwen dezelfde hoeveelheid zorg en aandacht geven.

Door samen te werken, kunnen de Europese Unie, de individuele lidstaten, regeringen en niet-gouvernementele organisaties, evenals mannen en vrouwen in de gehele Europese Unie helpen ervoor te zorgen dat Europese vrouwen betere mogelijkheden krijgen om op latere leeftijd een goede gezondheid, met grotere onafhankelijkheid en zonder ziekte en invaliditeit te genieten.